Экология һәм аутэкология

Choose a study mode

Play Quiz
Study Flashcards
Spaced Repetition
Chat to Lesson

Podcast

Play an AI-generated podcast conversation about this lesson
Download our mobile app to listen on the go
Get App

Questions and Answers

Жер сілкінісі кезінде бөлініп шыққан қуат немен өлшенеді?

  • Жерасты шкаласы
  • Дека шкаласы
  • Рихтер шкаласы (correct)
  • Кельвин шкаласы

Фосфорорганикалық заттарға жатады?

  • Ацетилен
  • Күкірт қышқыл
  • Зарин, зоман (correct)
  • Синилді қышқыл

Жер қыртысының жер астылық дүмпулері қалай аталады?

  • Жердің дүмпуі
  • Геологиялық өзгерістер
  • Жер сілкінісі (correct)
  • Сейсмикалық толқын

Сәулеленудің алғашқы реакциясы қандай?

<p>Құсу (D)</p> Signup and view all the answers

Күн сәулелері ағзаға әсер еткен кездегі күй нені білдіреді?

<p>Күн өтуі (D)</p> Signup and view all the answers

Адамның ұлпалары мен мүшелерінің зақымдалуы қалай аталады?

<p>Жарақат (D)</p> Signup and view all the answers

Смог не болып табылады?

<p>Ауаның қатты ластануы (D)</p> Signup and view all the answers

Жарақатты шокты емдеу үшін қай препарат қолданылады?

<p>Промедол (D)</p> Signup and view all the answers

Экожүйедегі эволюция процесінің қарапайым бірлігі не?

<p>Популяция (B)</p> Signup and view all the answers

Биоценоз терминінің авторы кім?

<p>К. Мебиус (A)</p> Signup and view all the answers

Тірі ағзалар жиынтығы дегеніміз не?

<p>Биоценоз (D)</p> Signup and view all the answers

Бастапқы сукцессия қайда басталады?

<p>Жалаңаш тау немесе топырағы жоқ беттің үстінде (C)</p> Signup and view all the answers

Қандай ағзалар гетеротрофтарға жатады?

<p>Барлық жануарлар (A)</p> Signup and view all the answers

Биосфераның негізгі компоненты нәрсә?

<p>Тірі затлар (C)</p> Signup and view all the answers

Биосфераның даму сферасы ничек атала?

<p>Ноосфера (C)</p> Signup and view all the answers

Пессимум зонасы дегеніміз не?

<p>Ағзаның өте нашар жағдайда тіршілік етуі (C)</p> Signup and view all the answers

Тірі ағзалар арасындагы тарихи формация ничек атала?

<p>Биогеоценоз (D)</p> Signup and view all the answers

Автотрофтарға жататын ағзалар қандай?

<p>Өсімдіктер және жасыл балдырлар (A)</p> Signup and view all the answers

Экожүйе терминін кім енгізген?

<p>А. Тенсли (C)</p> Signup and view all the answers

Кем биогеохимия принципын ясаган?

<p>В. Вернадский (D)</p> Signup and view all the answers

Өсімдіктердің алдына қойылған экологиялық рөл қандай?

<p>Продуценттер (B)</p> Signup and view all the answers

Биогеоценология нәрсәне өйрәнә?

<p>Биогеоценоз законнары (B)</p> Signup and view all the answers

Фотосинтез нәтиҗәсендә күләменә нинди оттек бүлеп чыгара җитештерүче органик затлардан булуы мөмкин?

<p>430-470 млрд т (B)</p> Signup and view all the answers

Табигый җир белән бәйле химик элементләр алмашауы ничек атала?

<p>Биогеохимик процесс (D)</p> Signup and view all the answers

Гумус нәрсә тарафыннан барлыкка килә?

<p>Үсемлекләрнең җир асты органик материаллары (B)</p> Signup and view all the answers

Канцероген нәрсә ул?

<p>Катерле авырулар тудыручы фактор (C)</p> Signup and view all the answers

Биосфера ничәнче елда барлыкка килде?

<p>3,8 миллиард ел (A)</p> Signup and view all the answers

ТЖ ескерту және болдырмау бойынша ҚР-да кайсы мемлекеттік жүйе бар?

<p>Азаматтық қорғаныс (C)</p> Signup and view all the answers

Табиғи апаттар қатарына не жатады?

<p>Жер сілкінісі (D)</p> Signup and view all the answers

Ядролық зақымдалу ошағы неше аймаққа бөлінеді?

<p>4 (B)</p> Signup and view all the answers

Папуляция дегеніміз не?

<p>Бір түр дараларының шағын тобы (A)</p> Signup and view all the answers

Хлор әсер еткенде тыныс алу жолдарын қалай қорғауға болады?

<p>2% ас содасы ерітіндісіне малынған таңғышты қолдану (B)</p> Signup and view all the answers

Азаматтық қорғаныс басшылығын кім жүргізеді?

<p>ҚР Президенті (B)</p> Signup and view all the answers

Кәсіпорынның химиялық апаты қай түрге жатады?

<p>Техногенді апат (D)</p> Signup and view all the answers

Қаладағы тез әрекет ететін отрядтың құрамында қанша адам болуы тиіс?

<p>50-ден кем емес (A)</p> Signup and view all the answers

Ноосфера терминін ғылымға кім енгізді?

<p>П.Тейяр де Шарден (B), Леруа Э. (D)</p> Signup and view all the answers

Ауаның құрамындагы оттегенең проценты ничә?

<p>21% (B)</p> Signup and view all the answers

Экологиядә парниктік эффектны нәрсә дип атала?

<p>Атмосферада көмір кышқыл газының көбеюе (B)</p> Signup and view all the answers

Экологиялық дағдарыс ничек атала?

<p>Табигый һәм антропоген эффектлары һөҗүмендә балансның бозылуы (C)</p> Signup and view all the answers

Топырак түзілуе никадәр вакытта бара?

<p>300 елда 0,5-2 см (A)</p> Signup and view all the answers

Дегумуфикация процессы нәрсәне аңлата?

<p>Гумустың юкка чыга (A)</p> Signup and view all the answers

1973 елда беренче чиратта нинди экологиялық оешма эшли башлады?

<p>Халыкара табигатьне саклау одагы (B)</p> Signup and view all the answers

Табигый ресурслар мониторингы нәрсәләрне үз эченә ала?

<p>Ресурсларның санын һәм сыйфатын контрольдә тоту (B)</p> Signup and view all the answers

Семей полигонында ничә атомик җарылу сынау үткәрелде?

<p>400 дән артыграк (A)</p> Signup and view all the answers

Пестицидләр нәрсәгә кулланыла?

<p>Зиянкешләрдән һәм авырулардан сакларга (A)</p> Signup and view all the answers

Қазақстанда экологиялық апат зоналарының саны ничә?

<p>4 (C)</p> Signup and view all the answers

Гетеротрофтарның яшәү рәвеше ничек аңлатыла?

<p>Дайын органик матдәләрне куллану (B)</p> Signup and view all the answers

Эврибионтлар үзләрен ничек хис итә?

<p>Киң мохит шартларын кулланалар (C)</p> Signup and view all the answers

Стенобионтларның хиссе көчле мохит шартларында ничек билгеләү мөмкин?

<p>Озын мохиттә яшәргә сәләтсез (D)</p> Signup and view all the answers

Популяция гомеостазы нәрсәне аңлата?

<p>Агызманың үз-үзен тоту сәләте (B)</p> Signup and view all the answers

Тер бөлінуе нәрсәне аңлата?

<p>Басым шартларына адаптация (A)</p> Signup and view all the answers

Минут momenten ничек билгеләнә?

<p>Табигый циклларның узу вакытын (D)</p> Signup and view all the answers

Паразитизм нәрсәне аңлата?

<p>Бер түрнең файда алуы, икенчесенә зыян китерүе (A)</p> Signup and view all the answers

Гаузе ережәсе нәрсәне аңлата?

<p>Ике антагонист популяциясе бергђ яшәмми (C)</p> Signup and view all the answers

Бәсекелестік нәрсәне аңлатып бирә?

<p>Агызманың ресурслар өчен ике яктан яраклашыу (B)</p> Signup and view all the answers

Толеранттылық законын кем бар?

<p>В.Э.Шелфорд (B)</p> Signup and view all the answers

Flashcards

Полифаглар

Көп төрледән азык алучы җанварлар.

Фотопериодизм

Тере организмнарның көн озынлыгы үзгәрешләренә яраклашу сәләте

Акклиматизация

Тере организмнарның бер шартлар тәэсире һәм чыдамлылык чиге үзгәрешен ничек атыйлар?

Симбиоз

Бергә файдалы яшәү

Signup and view all the flashcards

Нейтрализм

Ике төр дә бәйсез, бер-берсенә бернинди тәэсир дә күрсәтмиләр

Signup and view all the flashcards

Гаузе кагыйдәсе

Экологик таләпләре охшаш ике организм озак вакыт бер урынны яши алмый

Signup and view all the flashcards

Мутуализм

Бергә яшәүдән ике организм да файда ала

Signup and view all the flashcards

Комменсализм

Бер төр бергә яшәүдән файда ала, ә икенчесенә файдасы юк

Signup and view all the flashcards

Паразитизм

Бер төр икенчесенең аркасында, организм эчендә яки сыртына ябышып яши

Signup and view all the flashcards

Бәсекелешлек

Популяцияләр азыкка яки яшәү шартларына бәйле рәвештә бер-берсенә уңайсызлык тудыра

Signup and view all the flashcards

Биосфера

Җирнең тереклекле өлкәсе.

Signup and view all the flashcards

Биосфераның югары шекарасы

Биосфераның үстеге шекарасы.

Signup and view all the flashcards

Биосфераның түбәнге шекарасы

Биосфераның аска шекарасы.

Signup and view all the flashcards

Тере затлар

Биосферадагы тереклекле затларның гомумилеге.

Signup and view all the flashcards

Ноосфера

Биосфераның үсеш фазасы.

Signup and view all the flashcards

Тере затларның функцияләре

Тере затларның биосферада үзләренең эшчәнлекләрен башкарулары.

Signup and view all the flashcards

Биогеоценоз

Тере затлар берләшеп яшәр өчен уртак урынны сайлаулары.

Signup and view all the flashcards

Биогеохимиялек әйләнеш

Тере һәм тереклексез затлар арасындагы химик элементларның алмашуы.

Signup and view all the flashcards

Биогеоценология

Биогеоценоз законын өйрәтүче гыйлем.

Signup and view all the flashcards

В.Вернадский

Биогеохимиялек принципларны тапкан галим.

Signup and view all the flashcards

Популяция

Берілген территорияда яки экологиялық зонада үзлексез туып, үзлексез яки сезонлы күчәйү, үзлексез яки сезонлы кимү һәм үзлексез үзмә һәм үзлексез яки сезонлы кайтару аркылы тормыш итүче терек затлар төрләре.

Signup and view all the flashcards

Таралган үсеш

Хәзерге заман кирәк-яракларын тәэмин итү һәм киләчәк буыннарның үз кирәк-яракларын тәэмин итүгә куркыныч тудырмыйча, үсешнең кешелекле эшчәнлеге

Signup and view all the flashcards

Биоценоз

Төрле җирләрдә яшәүче терек затлар төрләренең популяцияләре җыелмасы.

Signup and view all the flashcards

Биоценозның төп экологик функциясе

Тәбигатьтәге матдә әйләнешен саклау

Signup and view all the flashcards

Беренче дәрәҗәле продукция

Фотосинтез процессы нәтиҗәсендә химия бәйләнеше килеп чыгу, органик матдәләрнең формалашуы

Signup and view all the flashcards

Доминантлар

Үзәк төрләрнең йогынтысы астында яшәүче, бер төрнең башка төрләргә йогынтысы

Signup and view all the flashcards

Биоценоз

Бер территориядә барлык терек затлар.

Signup and view all the flashcards

Үзгәрүчәнлек

Яңа бәйләнешләргә һәм сортларга ия булу, генетик үзгәрүчәнлек

Signup and view all the flashcards

Доминантлар

Терекләрнең тормышына йогынты ясау, төп функциясен башкару.

Signup and view all the flashcards

Альбедо

Төрле чыганак яки объектның нурны чагылдыру сәләте

Signup and view all the flashcards

Киске Яңгыр

Атмосферада күкәрт һәм азот тотыклары кебек сәнәгать калдыкларының һавадагы дым белән аралашуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән кислоталы яңгыр.

Signup and view all the flashcards

Парник эффекты

Көмірчыбык газының атмосферадагы күбәюе

Signup and view all the flashcards

Экологик кризис

Табигать яки антропоген йогынтылар астында тулаем тигезлекнең бозылуы

Signup and view all the flashcards

Табигать ресурсларын күзәтү

Табигатьтәге үзгәрешләрне һәм аларның кешегә йогынтысын күзәтү

Signup and view all the flashcards

Кислоталы чыккан

Атмосферада күпләп күкәрт һәм азот тотыклары күрү

Signup and view all the flashcards

Һава составындагы газылар

Чыккандагы азот һәм күмірчыбык газының күләме

Signup and view all the flashcards

Туфракларның югалуы

Туфракларның үз-үзен төзәлтү сәләтен югалту

Signup and view all the flashcards

Җирнең климатының үзгәрүе

Җирнең климатының үзгәрү мөмкинлеге

Signup and view all the flashcards

Семей полигоны

Атом сынавы үткәрелгән полигон

Signup and view all the flashcards

Тыюлык

Җирнең табигый якынлыгын саклау максатында булдырылган, сугышсыз зона

Signup and view all the flashcards

Азаматлык саклану системасы нинди принцип буенча төзелгән?

Азаматлык саклану системасы терәк, регион, объект һәм территория буенча төзелгән, һәрбер район үз чиратында җаваплылык зонасы белән билгеләнә.

Signup and view all the flashcards

Казакъстанда нинди дәүләт системасы эшли?

Азаматлык саклану - ул табигый һәм техноген характердагы бәхетсезлекләрдән кешеләрне, мөлкәтне, территорияне саклау һәм аларның эшчәнлеген тәэмин итү өчен комплекслаштырылган чаралар системасы.

Signup and view all the flashcards

Янгын, җил, җир тетрәү, вулканнар, агулы матдәләрне чыгаручы предприятиеләр бәхетсезлекләренең кайсы төренә керә ?

Физик факторлар - булар табигый һәм техноген процесслар, ул аша бәхетсезлекләр килеп чыга ала. Мисаллар: янгын, җил, җир тетрәү, вулканнар, агулы матдәләрне чыгаручы предприятиеләр.

Signup and view all the flashcards

Алматы, Тараз, Қызылорда, Шымкент, Теміртау, Қарағандыда нинди проблема күзәтелә?

Экология бәхетсезлеге - ул кеше эшчәнлеге аркасында килеп чыккан тискәре үзгәрешләр, ул табигатькә һәм кеше сәламәтлегенә зыян китерә ала. Мисал: Алматы, Тараз, Қызылорда, Шымкент, Теміртау, Қарағандыдагы хәл.

Signup and view all the flashcards

Эволюция вакытында бер урында яшәүче, бер-берләре белән үрчүче, шундый шәхеслә рнең төркеме ничек атала?

Популяция - ул бер төрнең бер-берләре белән тоташтырылган шәхесләренең төркеме, алар бер урында яшиләр, бер-берләре белән үрчиләр һәм үз-үзләрен тулысынча саклыйлар.

Signup and view all the flashcards

Азаматлык саклануны кем җитәкли?

Казакъстан Президенты

Signup and view all the flashcards

Радиоактив нурланышны билгеләү өчен нинди көйләм кулланыла?

Дозиметр - ул радиоактив нурланышны билгеләү өчен кулланыла торган

Signup and view all the flashcards

Тәннең бүленгән өлеше яки

Яра - ул тәннең бүленгән өлеше, ул тискәре йогынтылардан яки

Signup and view all the flashcards

"Ноосфера" төшенчәсен кем һәм кайчан

Ноосфера -

Signup and view all the flashcards

Канцероген дигән нәрсә?

Канцероген -

Signup and view all the flashcards

Рихтер шкаласы

Җир тетрәве вакытында чыгарылган энергияне үлчәү берәмлеге. Калынлыгы 10 адымнан арткан җир тетрәүләр кешеләр өчен хәтәр.

Signup and view all the flashcards

КӘУЗ агулы матдәләр

Агулы матдәләрнең төп билгеләре: ачулылык, борчу, тиз йөрәк тибеше, тын алуның кыенлашуы, сулыш алу юлларының бозуы.

Signup and view all the flashcards

Көн тию

Көн нурының теренең кибеп калуына, азык-төлекнең начарлануына, күзләрнең кайнап торуына һәм тиренең кызаруына китерүе.

Signup and view all the flashcards

Фосфорорганикалык матдәләр

Фосфорорганикалык матдәләр - агулы матдәләр. Алар нерв системасына, йөрәккә һәм сулыш алу органнарына зиян китерәләр.

Signup and view all the flashcards

АЧКЫЧ һәм ЯРДӘМЧЕ СТРУКТУРАЛАР

Ачкыч һәм ярдәмче структуралар. Ачкыч структуралар - организмның төп системалары. Ярдәмче структуралар аларны яклау һәм тәэмин итү өчен.

Signup and view all the flashcards

Сугыш вакытында ТЖ

Сугыш вакытында килеп чыккан гадәттән тыш хәлләр. Ядро коралы кулланган очракта кеше гомеренә янаганнан да зур куркыныч.

Signup and view all the flashcards

Тыныч вакытта ТЖ

Табигатьнең үзгәрешләре, кешенең һәм техник кимчелекләрнең нәтиҗәсе буларак килеп чыккан гадәттән тыш хәлләр.

Signup and view all the flashcards

Табигый ТЖ

Җирнең эчке катламнарындагы көчләр нәтиҗәсендә килеп чыккан гадәттән тыш хәлләр.

Signup and view all the flashcards

Study Notes

Экология

  • Экология фәнені тирә ағзаларның бер-берлеш тәкъвасын, аралашыгын вэ тирә-юньк мөхит белән бәйләнешен тикшерә.
  • Тәбигать кануннарын төзүче – Б. Коммонер.
  • Экология терминнән беренче тапкыр файдаланган гәлим – Э. Геккель.
  • Экология термины 1866 елда кертүлгән.

Аутэкология

  • Аутэкология – тупшак ағзалар вэ яки бер төрне тикшерә.

Демэкология

  • Демэкология – халык экологиясы, ягъни халыкны тикшерә.

Синэкология

  • Синэкология – ағзалар берләшмәләрен тикшерә.

Урбоэкология

  • Урбоэкология – шәһәрләрне вэ аларны укыту процесшләрен тикшерә.

Экология термины

  • 1927 елда Ч. Элтон беренче тапкыр экология китабын бастырган.
  • "Биосфера" терминнән беренче тапкыр Э. Зюсс файдаланган.
  • В. Вернадский биосфера фәненә нигез салган.

Төр

  • Төр – ареалда үрсетеп торучы вэ уртак нәселе булган бусалай ағзалар тобы.

Экология факторлар

  • Экология факторлар – бер тирә-юньк мөхитнең ағзаларға кысым ясаучы касиетләре вэ компонентлары.

Абиотикалық фактор

  • Абиотика факторлар – тирә-юньк мөхитнең жансыз компонентлары. (мисал: температура, су, җил).

Биотикалық фактор

  • Биотика факторлар – тирә-юньк мөхитнең тире ағзалары. (мисал: азык-төлек тәкъвимнәре).

Антропоген фактор

  • Антропоген факторлар – кеше җәмгыяте кысым күрсәткән күренекле факторлар. (мисал: авыл хуҗалыгы, җәмгыять үсеннән).

Фотопериод

  • Фотопериод – күн көннәременә ағзаларны яулап үрсеп булуы.

Биосфера

  • Биосфера- җир бетендәге яни, тире вэ жансыз ағзаларның дөньяны төзеп ясалауы. Биосфераның киңлеге- 10-11 км тереңлектә вә 25 км атмосферада.

Биосфераның компоненты

  • Биосфераның төп компонентлары: тірі затлар

Биоценоз

  • Биоценоз - ягъни, ағзалар яки экожүйенің берлегннннән торган биология.

Экожүйе

  • Экожүйе – жанды һәм жансыз ағзаларның бәйләнешле системаһы.

Трофк тізбек

  • Трофк тізбек – затларны йоттып алган ағзалар арасында тәкъвимнәр. (мисал: өсэмдіктер, мәләннәр, йоттып алган хайваннар).

Популяция

  • Популяция – ортак төрдән торган, ортак географик урыннарда яшәүче, бер үрсеп торуына үзара бәйләнешле ағзалар тобы.

Биогеоценоз

  • Биогеоценоз - биосфераның бер өлеше буларак, тери вэ жансыз ағзалар арасындагы катнашын күрсәтә.

Экология валенттілік

  • Экология валенттілік- ағзамның тирә-юньк мөхитнең бер генә өлешендә яшәү мөмкинлеген аңлата.

Озон катламының бозулышы

  • Озон катламының бозулышы- халыкның тирә-юньнек мөхиткә тәсир итешү нәтиҗәсендә, озон катламында бозулышка китерә.

Смок

  • Смог – тирә-юньнек мөхитнең, тәбигатьтең вэ кешннән катларган озынлыклар.

Қосымша материалдар

  • Төрле факторлар
  • Табиғи ресурстар билгеләмәләре
  • Климат

Studying That Suits You

Use AI to generate personalized quizzes and flashcards to suit your learning preferences.

Quiz Team

Related Documents

More Like This

Ecological Concepts Quiz
8 questions

Ecological Concepts Quiz

UnderstandableRooster1002 avatar
UnderstandableRooster1002
Ecological Concepts: Limiting Factors
5 questions
Ecology Concepts and Levels of Organization
21 questions
Use Quizgecko on...
Browser
Browser